است كه شهرت به حديث و روايت داشته « 1 » و بيش از سى روايت از وى نقل كرده است . « 2 » راويان ديگرى نيز هستند كه ابن حزم ، برخى از احاديث را از آنان نقل كرده است ؛ از جمله ، از حمام بن احمد هفت حديث آورده است ؛ اين شخص محدّث قرطبى است . « 3 » از احمد بن عمر بن انس عذرى پنج حديث روايت كرده ؛ « 4 » اين شخص به اهتمام به حديث و قرائت كتابهاى حديثى مهم ، همچنين صحيحين ، شناخته شده است . او سفرى به شرق براى سماع حديث داشت ، كه نه سال به طول انجاميده است . « 5 » سه روايت از احمد بن قاسم بن محمد بن قاسم بن اصبغ بيانى « 6 » و سه حديث از احمد بن محمد ، معروف به ابن جسور آورده كه آخرى به روايت كتاب تاريخ طبرى شهرت دارد . « 7 » طبرى در داخل سلسله سند ، دو حديث از احاديث ابن جسور را آورده است . « 8 » ابن حزم از برخى شيوخ ، تنها يك حديث روايت كرده است . مشهورترين آنها احمد بن محمد بن عبد اللّه طلمنكى است كه امام در قراءات بوده و بعد از سال 420 ه . وفات يافته است . « 9 » سلسله سند ابن حزم بسيار دراز بوده و گاه تا ده راوى مىرسد . بحث ما در اينجا تنها دربارهء آخرين فرد از اين سلسله است ، تا بتوانيم فكر اشخاصى را كه احاديث به آنها منتهى شده و آنان به طور مستقيم از رسول اللّه ( ص ) شنيده‌اند مشخص كنيم ، و اين خود به طور طبيعى ، درصد وثاقتى را كه ابن حزم در رواياتش از حجة الوداع آورده ، معين مىكند . با ملاحظهء اسانيد اين احاديث ، مىبينيم كه 38 حديث از عايشه ( رض ) است ، « 10 » كه بيست حديث از طريق مسلم ، « 11 » هشت حديث از طريق بخارى ( 42 ، 56 ، 114 ، 119 ،

--> ( 1 ) . جزوة المقتبس ، ص 275 . ( 2 ) . به عنوان مثال ر . ك : حجة الوداع ، ص 33 ، 37 ، 38 ، 42 ، 55 ، 62 ، 65 ، 68 ، 72 ، 80 ، 86 ، 87 ، 91 ، 96 ، 99 ، 104 ، 107 ، 114 ، 119 ، 122 ، 129 ، 130 ، 131 ، 134 ، 136 . ( 3 ) . جزوة المقتبس ، ص 199 و ر . ك : حجة الوداع ، ص 36 ، 53 ، 56 ، 59 ، 105 ، 134 ، 135 . ( 4 ) . حجة الوداع ، ص 34 ، 35 ، 113 ، 121 ، 122 ، 123 . ( 5 ) . ابن بشكوال ، الصله ( قاهره 1966 ) ، ج 1 ، ص 66 - 67 . ( 6 ) . جزوة المقتبس ، ص 137 - 136 . ( 7 ) . همان ، ص 107 . ( 8 ) . حجة الوداع ، ص 102 ، 104 ، 124 . ( 9 ) . جزوة المقتبس ، ص 114 و ر . ك : حجة الوداع ، ص 70 . ( 10 ) . حجة الوداع ، ص 43 ، 44 ، 50 ، 53 ، 54 ، 92 ، 115 ، 116 ، 119 ، 133 . ( 11 ) . همان ، ص 40 - 43 ، 48 ، 49 ، 51 ، 52 ، 53 ، 67 ، 69 ، 91 ، 115 ، 118 ، 132 .